Boekproject

in opdracht van het Koninklijk Nederlands Instituut Rome (KNIR)

​

Gaetano Volpi, Varie Avvertenze Utili, e necessarie agli Amatori de' buoni Libri, disposte per via d'Alfabeto / Various Considerations, both Useful and Necessary, for Lovers of Good Books, Arranged in Alphabetical Order [1756]. Amsterdam, Armorica, 2023. Tweetalige uitgave Italiaans-Engels, bezorgd en van een nawoord voorzien door Asker Pelgrom, vertaling Peter Mark Eaton. ISBN 9789491039096, 146 pp.

​

Ter gelegenheid van het 25-jarig ambtsjubileum van de bibliothecaris van het KNIR is een tweetalige editie (met gemoderniseerde spelling en verklarende annotaties) gerealiseerd van deze achttiende-eeuwse bibliofiele gids. 

​

Gaetano Volpi (1689-1761) was behalve priester ook een van de belangrijkste uitgevers, boekhandelaren en boekverzamelaars in het achttiende-eeuwse Italië. Hij dreef een uitgeverij en drukkerij in Padua samen met zijn broer Giovanni Antonio en werkte nauw samen met de vermaarde typograaf Giuseppe Comino. Dankzij de hoge kwaliteit van hun uitgaven van klassieke auteurs en theologische en filosofische werken genoten de Volpi’s in hun tijd groot aanzien.

​

In 1756 publiceerde Volpi in beperkte oplage een catalogus van de uitgeverij, boekhandel en van zijn eigen bibliotheek. Onderdeel daarvan was ook een curieus ‘abc’ met praktische aanwijzingen voor uitgevers, boekbinders, boekhandelaren, bibliothecarissen en boekenliefhebbers in het algemeen. Het is te beschouwen als een kleine bijbel van de bibliofilie en bibliomanie, die een schitterend tijdsbeeld geeft van de achttiende-eeuwse boekenwereld.

 

Volpi’s anekdotische tekst is niet alleen zeer vermakelijke lectuur. Vanwege de aandacht voor de materialiteit van het boek leert hij ons ook allerlei lessen ten aanzien van productie, gebruik, conservering en restauratie van het oude boek, die nog altijd van grote waarde zijn voor iedereen die het oude boek een warm hart toedraagt, van academische boekhistorici en studenten Boekwetenschap tot bibliothecarissen, erfgoedprofessionals, restaurateurs, uitgevers, drukkers en alle andere bibliofielen.

​

Volpi stelt misstanden in het boekenvak aan de kaak en schrijft uit eigen ervaring voor hoe een boek gevouwen, ingenaaid en gedrukt dient te worden. Hij vertelt over het papier, dat niet meer was wat het was geweest, en beklaagt zich over de moderne technieken van de boekbinderij. Hij behandelt de inkt — die al dan niet met olie moest worden vermengd — en het (soms overmatige) gebruik van lijm, en geeft instructies over hoe boeken het beste tegen licht, vochtigheid, stof, vliegen of diefstal kunnen worden beschermd.

 

Eten of drinken boven een boek was uiteraard uit den boze maar helaas (toen al) een wijd verbreide praktijk; sommige lieden gebruikten zelfs gedroogde visjes als bladwijzers! Uiteraard laakt Volpi deze gewoonte, maar hij geeft ook aanwijzingen om deze en andere vlekken te verwijderen. Het ongelukkige gebruik om in bibliotheken katten te houden (tegen de muizen) zorgde voor nog groter onheil, want er bestond geen fataler aanslag op de geliefkoosde banden dan kattenpis. Hetzelfde gold voor honden, helaas frequente bezoekers van achttiende-eeuwse ‘openbare’ bibliotheken, en zelfs voor bepaalde heerschappen die het niet konden laten er hun behoefte te doen.

 

Het Boek (de hoofdletter wordt door Volpi consequent gebruikt) werd dus zowel van binnenuit het boekenvak als van buitenaf door allerlei gevaren bedreigd en de auteur achtte het zijn plicht de liefhebbers hiervoor te waarschuwen. Want boeken waren stuk voor stuk kleine wonderen, bezielde, levende wezen die tegen de barbarij in bescherming moesten worden genomen.

​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​

De publicatie is te bestellen via de website van uitgeverij Armorica.

​

In de agenda 2026 van de Vaticaanse Bibliotheek zijn achttien fragmenten uit dit boek opgenomen. Zie ook hier voor meer informatie.